काठमाडौं । आज अर्थात् १२ अगस्ट २०२६ मा दुर्लभ खग्रास सूर्यग्रहण लाग्दैछ । सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एकै सीधामा आउँदा चन्द्रमाले सूर्यको सम्पूर्ण भाग छेक्ने भएकाले यसलाई पूर्ण अर्थात् खग्रास सूर्यग्रहण भनिन्छ ।
सूर्यग्रहण चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीको बीचमा आउँदा चन्द्रमाको छायाँ पृथ्वीमा पर्दा हुने खगोलीय घटना हो । चन्द्रमाको गहिरो छायाँ पर्ने क्षेत्रमा सूर्य पूर्ण रूपमा ढाकिन्छ भने बाहिरी छायाँ पर्ने क्षेत्रमा आंशिक सूर्यग्रहण देखिन्छ ।
पूर्ण सूर्यग्रहणका क्रममा केही समय सूर्यको चम्किलो बाहिरी वायुमण्डल ‘कोरोना’ समेत देख्न सकिन्छ । सामान्य अवस्थामा सूर्यको अत्यधिक चमकका कारण कोरोना देखिँदैन । चन्द्रमा सूर्यबाट पृथ्वीको तुलनामा सानो देखिने अवस्थामा भने सूर्यको बीचको भाग मात्र ढाकिएर वरिपरि चम्किलो घेरा देखिन्छ, जसलाई वलयाकार सूर्यग्रहण भनिन्छ ।
उत्तरी रुसबाट सुरु भएर स्पेनसम्म
आजको ग्रहण १५ः३५ ग्रीनविच समयदेखि उत्तरी रुस, ग्रिनल्यान्ड, आइसल्यान्ड, स्पेन र पोर्चुगलका केही क्षेत्रमा देखिनेछ । अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासाका अनुसार पूर्ण सूर्यग्रहणको मुख्य चरण उत्तरी रुसको दुर्गम क्षेत्रमा देखिएपछि ग्रहणको छायाँ पूर्वतर्फ सर्दै आइसल्यान्ड हुँदै स्पेन पुग्नेछ ।
स्पेनका लियोन, जारागोजा र भ्यालेन्सियालगायतका स्थानबाट पूर्ण सूर्यग्रहण देखिनेछ । नासाका अनुसार लियोनमा स्थानीय समयअनुसार साँझ ८ः२८ बजे पूर्ण ग्रहण सुरु भएर करिब दुई मिनेट रहनेछ । आइसल्यान्डको रेक्जाभिकमा भने साँझ करिब ५ः४८ बजे पूर्ण ग्रहण सुरु हुनेछ ।
नेपाल र भारतबाट नदेखिने
सूर्यग्रहण पृथ्वीका सबै स्थानबाट देखिने घटना होइन। चन्द्रमाको छायाँ पृथ्वीको सीमित भूभागमा मात्र पर्ने भएकाले ग्रहण देखिने क्षेत्र पनि निश्चित हुन्छ ।
आजको ग्रहणमा चन्द्रमाको ‘उम्ब्रा’ अर्थात् पूर्ण छायाँ उत्तरी गोलार्धका उच्च अक्षांश हुँदै जानेछ । यसको मार्ग उत्तरी रुस, ग्रिनल्यान्ड, आइसल्यान्ड हुँदै उत्तर एटलान्टिक क्षेत्र र स्पेनसम्म फैलिनेछ ।
नेपाल उक्त छायाको क्षेत्रमा नपर्ने भएकाले यहाँबाट आजको सूर्यग्रहण देखिने छैन । भारतबाट समेत यो ग्रहण देखिने छैन । त्यसैले नेपालमा ग्रहण अवलोकनका लागि विशेष व्यवस्था गर्नुपर्ने अवस्था छैन ।
नांगो आँखाले हेर्न जोखिम
सूर्यग्रहणलाई प्रत्यक्ष नांगो आँखाले हेर्नु आँखाका लागि अत्यन्त जोखिमपूर्ण मानिन्छ । सामान्य घामका चस्माले सूर्यको तीव्र प्रकाशबाट आँखालाई पर्याप्त सुरक्षा नदिने भएकाले त्यस्ता चस्मा प्रयोग गरेर सूर्यतर्फ हेर्न हुँदैन ।
ग्रहण हेर्नुपरे अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारका विशेष ग्रहण चस्मा प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यस्ता चस्मा सामान्य सनग्लासभन्दा हजारौँ गुणा गाढा हुन्छन् र आईएसओ १२३१२–२ मापदण्डअनुसारका हुनुपर्ने बताइएको छ ।
नासाले ग्रहण चस्मा लगाएको अवस्थामा समेत क्यामेरा, दूरबिन, द्विनेत्री वा अन्य प्रकाशीय उपकरणबाट सूर्यलाई सीधै नहेर्न सुझाव दिएको छ । यस्ता उपकरणले सूर्यको प्रकाशलाई केन्द्रित गर्ने भएकाले आँखामा गम्भीर तथा स्थायी क्षति पुग्न सक्ने जोखिम हुन्छ ।
